การเริ่มเลี้ยงโคเราควรเริ่มอย่างไม่มีปัญหา อย่าลืมว่าการเริ่มต้นที่ดี คือการประสบความสำเร็จไปกว่าครึ่ง แต่หากเริ่มต้นด้วยการเลี้ยงวโคที่มีปัญหาโคที่มีตำหนิก็มีโอกาสล้มเหลวไปกว่าครึ่งหนึ่งได้เช่นกัน ที่สำคัญหากเราไม่รู้ว่าโคตัวนั้นมีปัญหาแล้วซื้อมา รับรองว่ามือใหม่จะหมดกำลังใจที่จะเลี้ยงจิตใจห่อเหี่ยวเพราะถูกหลอกลวง บางคนจิตใจไม่เข้มแข็งก็ขายออกไปในราคาเนื้อ แล้วหยุดเลี้ยงไปเลยก็ทำให้ขาดทุนไปมิใช่น้อย เพราะไม่มีใครอยากได้ของเสียหรือมีตำหนิไปครอบครองในราคาของดีแน่นอน ลักษณะตำหนิโคที่มือใหม่น่าจะรู้เอาไว้ มีดังนี้

 

          1. ขาทก โคที่มีอาการขาทก คือโคที่เดินทกเท้า ดีดเท้าไปข้างหลัง หรือกระตุกขาเป็นระยะๆ ถ้าหากเป็นมากๆ จะเดินยากมากคล้ายกับโคพิการเลยทีเดียว และลักษณะนี้เกิดจากความผิดปกติของเส้นเอ็น ส่วนมากจะมีอาการปรากฏชัดเจนเวลาตั้งท้อง และจะถ่ายทอดยังรุ่นลุกหลานได้ การดูว่าโคขาทกหรือไม่นั้นให้ดูเวลาโคเดินหรือจูงโคแล้วดึงเชือกกลับหลัง ถ้าหากโคขาทกก็จะแสดงอาการกระตุกขาเป็นระยะๆ  อีกวิธีหนึ่งคือการเอานิ้วจิ้มอย่างแรงที่กลางหลังก่อนถึงกระดูกก้นกบ โดยให้กระดูกสันหลังอยู่ระหว่างกลางนิ้วหัวแม่มือและนิ้วชี้หรือนิ้วกลาง หากโคขาทกโคก็จะสะดุ้งหรือกระตุกขาให้เห็น แต่ทุกโคนี้มีนายฮ้อยหัวใสใช้ยาลดไข้บางชนิดกรอกให้โคกินก่อนนำเข้าตลาดนัด หรือฉีดยาเพื่อไม่ให้โคแสดงอาการในระยะหนึ่ง  แต่ถ้าฉีดยาจะไม่แสดงอาการประมาณสิบกว่าโคเลยทีเดียว การซื้อขอแนะนำมือใหม่ทั้งหลายว่าให้ทำสัญญาประกันขาทกด้วย หากมีปัญหาจะนำมาคืนได้

 

          2. สะดือจุ่น/สะดือโต โคสะดือจุ่นหรือสะดือผิดปกติ สังเกตได้ไม่ยากจะมีลักษณะที่สังเกตุได้ง่ายคือ ขนาดของลึงค์บนสะดือโตผิดปกติ มีขนาดใหญ่มาก บางตัวเกือบมีขนาดเท่าไข่ไก่หรือกำปั้น จับดูจะมีลักษณะนิ่มๆส่วนมากเกิดขึ้นในขณะโคเล็กแรกเกิดถึง 6 เดือน แต่จะติดตัวไปตลอดหากไม่รักษาให้หาย สาเหตุอาจเกิดจากการติดเชื้อที่สะดือแล้วเกิดอักเสบมีหนองอยู่ข้างใน แต่บางตัวก็เกิดจากอาการไส้เลื่อน หากไม่รักษาจะทำให้โคสุขภาพไม่ดี โตช้า กลายเป็นโคมีตำหนิขายไม่ได้ราคา และมือใหม่ไม่ควรเสี่ยงซื้อโคอย่างเด็ดขาด

 

          3. หน้าด่าง โคหน้าด่างสังเกตได้ง่ายคือ หน้าผากหรือกบาลจะมีสีขาวมาก แตกต่างจากสีของโคโดยทั่วไปเป็นลักษณะที่ดูแล้วไม่สวยงาม เกิดขึ้นได้ทั้งโคขาว ลักษณะนี้เกิดจากการถ่ายทอดลักษณะด้อยทางพันธุกรรมจะเห็นว่าโคบางตัวพ่อแม่หน้าไม่ด่างและมือใหม่อย่าซื้อโคหน้าด่างเด็ดขาดเพราะเลี้ยงยาก ไม่สวยขายไม่ได้ราคา และถ่ายทอดลักษณะที่ไม่ดีนี้สู่ลูกหลานด้วย

 

          4. กระดูกซี่โครงกุด/ด้วน ลักณะกระดูกซี่โครงกุดด้วน หรือภาษาอีสานเรียกว่า "สุด" สังเกตได้โดยการมองหรือการคลำดูที่กระดูกซี่โครง ส่วนมากเป็นซี่โครงด้านซ้าย ตรงซี่แรกที่สวาบข้างจะเห็นกระดูกซี่โครงสั้นด้วนห่างจากสันหลังเล็กน้อย กระดูกที่ด้วนหากโคผอมมากจะมีลักษณะโผล่ขึ้นมาจะสังเกตได้ง่าย แต่ถ้าโคอ้วนต้องคลำหรือจับดูดีๆ หากสงสัยให้คลำเปรียบเทียบกับอีกข้างหรือเปรียบเทียบกับโคตัวอื่นๆ เพื่อความมั่นใจ เพราะบางคนเชื่อว่าซื้อโคลักษณะนี้ไปแล้วจะดวงกุดขายไม่ได้ราคา ก่อนซื้อถามคนขายให้ดีๆ

 

          5. กระดูกซื่โครงทรุด/ยุบ โคที่กระดูกซี่โครงทรุดหรือภาษาอีสานนิยมเรียกว่า "จม" ก็ถือว่าเป็นโคที่ไม่ดีขายไม่ได้ราคา เพราะมีตำหนิ จะมีลักษณะกระดูกซี่โครงซี่ตรงสวาบข้าง จะยุบหรือทรุดลงไปต่ำกว่าซี่อื่นๆ หากโคผอมมากก็สังเกตด้วยตาเปล่าได้ แต่ถ้าโคอ้วนมากจะมองไม่เห็นต้องคลำหรือล้วงดูอย่างละเอียดจึงจะรู้ว่ามีกระดูกซี่โครงทรุดหรือไม่ หากโคมีลักษณะดังกล่าวไม่ควรซื้อ บางคนก็เชื่อว่าซื้อมาแล้วเงินทองจะทรุดจะจมและขายยากไม่ได้ราคาเพราะเป็นโคมีตำหนิ

 

          6. ซี่โครงเล็กผิดปรกติ ซี่โครงเล็กผิดปกติ ภาษาอีสานจะเรียกอีกอย่างว่า "ซี่โครงหลอด" จะมีซี่โครงซี่ใดซี่หนึ่งมีขนาดเล็กกว่าซี่โครงอื่นๆมากจนผิดปรกติ ซึ่งลักษณะดังกล่าวถือว่าเป็นลักษณะไม่ดีสำหรับโคสวยงาม ไม่ว่าจะเป็นอินดูบราซิลหรือลูกผสมก็ตาม หลายคนจะไม่ซื้อโคที่มีมีตำหนิลักษณะนี้เพราะไม่สวย แต่บางคนที่มั่นใจว่าจะขายได้เขาก็กล้าซื้อ แต่สำหรับมือใหม่ ห่างๆ ไว้เป็นดีที่สุด

 

          7. โคแท้งลูก/แท้งติดต่อ โคแท้งลูกที่เห็นก็คือ เจ้าของโคจะบอกว่าแม่โคคลอดลูกมาแล้วเหยียบลูกตาย ตกน้ำตายบ้าง หรือเหตุผลอื่นๆ ก็แล้วแต่ แล้วนำแม่โคที่มีอาการคลอดลูกใหม่ๆมาขายโดยไม่มีลูก สังเกตได้ที่เครื่องเพศ เต้านมยังบวมมีลักษณะอาการของการคลอดมาใหม่ๆ ถ้าเห็นโคลักษณะดังกล่าวขอสันนิษฐานเอาไว้เลยว่าอาจจะเป็นโคแท้งมา โดยอาจเกิดจากอุบัติเหตุหรือไม่ก็โรคแท้งติดต่อก็เป็นไปได้ ถ้าเป็นอุบัติเหตุก็ไม่เป็นไร หากแท้งติดต่อห้ามซื้อโดยเด็ดขาด เพราะอาจมีการแพร่เชื้อโคตัวอื่นๆ และไม่สามารถให้ลูกได้ หากไม่แน่ใจอย่างเสี่ยงดีกว่า โดยเฉพาะแม่สวยๆ เดี่ยวๆ ที่บอกเพิ่งจะขายลูกออกไป

 

          8. เป็นหมัน โคเป็นหมันมีหลายกรณี บางตัวก็ไม่เคยมีลูกมาก่อนเป็นหมันได้ บางตัวมีลูก 1-2 ตัวก็เป็นหมันได้ หากไม่ตรวจดูมดลูกก็สังเกตได้ยาก แต่วิธีที่สังเกตได้ด้วยตาเปล่าได้บ้าง เช่น ดูว่าโคอ้วนมากผิดปรกติมากไหม ที่เต้านมมีร่องรอยของการดูดนมหรือไม่ เครื่องเพศมีร่องรอยผ่านการคลอดลูกหรือไม่ หากพบว่าเป็นโคที่มีอายุแล้วเต้านมยังเล็กมาก เครื่องเพศเล็กมาก อ้วนผิดปกติ ขายในราคาถูก ขอสันนิษฐานไว้ก่อนว่า โคตัวนั้นอาจเป็นหมัน แต่การดูที่หัวนมก็ไม่แน่นอน เพราะปัจจุบันมีพ่อค้าหัวใสนำมะเขือเทศมาขยี้กับเต้านมโคสาวให้เหมือนมีรอยลูกโคดูดนมไปหลอกขายก็มีเช่นกัน

 

          9. โคหนังแดงสุก จะมีลักษณะหนังสีแดงสุก ขนตาขาว บางตัวหางดอกด้วย บางคนเรียกว่า "โคเผือก" โคหนังแดงสุกเป็นโคที่เกิดจากการถ่ายทอดลักษณะด้อยทางพันธุกรรม หรือ ปรากฏยีนส์ด้อย นั่นเอง โคหนังแดงสุกไม่เหมาะที่จะนำมาเป็นแม่พันธุ์ เพราะลักษณะไม่ดี ไม่สวยมีตำหนิ ไม่นิยมเลี้ยงเป็นโคสวยงาม ซึ่งหนังแดงสุกก็มีโอกาสสูงที่จะให้ลูกหนังแดง ขนตาขาว หางดอก ซึ่งเป็นลักษณะด้อยของโคสาวยงาม แต่ถ้าซื้อโคตัวผู้เพื่อไปขายเนื้อก็ไม่เป็นไร

 

          10. ไข่เดียว/ไข่ผิดปรกติ ไข่โคอัณฑะผิดปรกตมีหลายกรณี เช่นไข่ใบเดียว ขนาดเล็กหรือโตผิดปรกติ ไข่อัณฑะข้างใดข้างหนึ่งเล็กหรือโตกว่าอีกข้าง ก่อนซื้อโคตัวผู้เพื่อนำมาทำพ่อพันธุ์ นอกจากส่วนอื่นๆแล้วต้องดูที่ไข่ด้วย หากผิดปกติจะส่งผลต่อการผลิตน้ำเชื้อของโคและคุณภาพของน้ำเชื้อ ที่ไม่ดีขาดความสมบูรณ์ถ่ายทอดพันธุ์กรรมไม่ดี บางตัวจะไม่สามารถขึ้นทับได้เลย ต้องขายออกในราคาโคเนื้อ ซึ่งทำให้ขาดทุนแน่นอน

 

          11. โคสีข้างโป่ง โคที่มีสีข้างโป่งจะมีลักษณะคล้ายๆมีก้อนเนื้อทะลุกระดูกซี่โครงออกมา แต่ยังมีหนังหุ้มอยู่ตรงลำตัว บางตัวเป็นมากมีขนาดใหญ่ไม่สามารถตั้วท้องได้ บางตัวถ้าเริ่มเป็นหากไม่สังเกตอาจมองไม่เห็น สาเหตุเกิดจากการขวิด หรือไก้รับการกระแทกอย่างรุนแรง หรือการขาดของเนื้อเยื่อบุผนัง ทำให้ก้อนเนื้อโผล่ออกมา บางตัวก็รักษาได้โดยการผ่าตัดเอาเนื้อออกมา แต่สำหรับมือใหม่แล้วไม่อยากให้เสี่ยงซื้อ เพราะไม่รู้ว่าจะหายเป็นปรกติหรือให้ลูกได้หรือไม่

 

          12. โคคางยื่น ลักษณะโคคางยื่น แถวภาคอีสานเรียกอีกอย่างว่า "คางคน" โดยปรกติแล้วโคท่วไปคางจะโค้งมนได้สัดส่วน แต่หากเป็นโคคางยื่นจะมีลักษณะคางหยักงอ ยื่นออกมาคล้ายๆ คางของคน ลักษณะนี้ผู้เขียนก็เกือบมีบทเรียนราคาแพงเช่นกัน กำลังจะซื้ออยู่แล้วแต่คนที่ไปด้วยบอกว่า โคคางคนซื้อไม่ได้ ห้ามซื้อเด็ดขาดเพราะเขาถือกัน ขายไม่ได้เว้นแต่คนเขาไม่รู้เท่านั้น เชื่อว่าพี่น้องชาวคาวบอยทั้งหลาย โดยเฉพาะคนที่เป็นมือใหม จะมีความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับการดูโคมีตำหนิหรือโคเสีย แลัคงช่วยไม่ให้พี่น้องถูกหลอก หรือซื้อโคมีตำหนิมาแล้วขายขาดทุน ซึ่งปัญหาดังกล่าวเกิดจากการขาดความรู้เรื่องการดูโคที่มีตำหนิ เชื่อคนที่พาไปซื้อมากเกินไป